سندرم های تالاسمی

تاریخچه بیماری

در سال 1925 Thomas Cooley (پزشک متخصص اطفال) برای اولین بار نوعی از آنمی شدید -در کودکان ایتالیایی تبار – با گلبول های قرمز هسته دار در گستره خون محیطی را توصیف کرد اما چون Cooley از منشأ ژنتیکی بیماری آگاهی نداشت به غلط تصور کرد که این کودکان از والدین سالم به دنیا می آیند!

پس از Cooley افرادی هم چون Riette ،Wintrobe و coworkers فرم های دیگری از این نوع آنمی (کم خونی) را شرح دادند که بعدها به اسم تالاسمی مینور (فرم خفیف) و تالاسمی ماژور(فرم شدید) معروف شد.

thalassemia یک اصطلاح یونانی است که از کلمه‏ی θάλασσαبه معنی “the sea” ( مربوط به دریای مدیترانه) و αίμα به معنی “مربوط به خون ” مشتق شده است.

این فرم از بیماری که توسط Cooley ارائه شد تنها یکی از انواع ژنتیکی تالاسمی بود که امروزه تحت عنوان تالاسمی بتا شناخته می شود.

پیشرفت های اخیر در بیولوژی و ژنتیک مولکولی منجر به شناخت بیش از 1000 موتاسیون (جهش) در ارتباط با بیماری تالاسمی شده است.

پاتوفیزیولوژی بیماری

برای درک پاتوفیزیولوژی بیماری و نحوه اثر آن بر روی بدن ابتدا باید دانست که خون در بدن انسان چگونه ساخته می شود!

هموگلوبین (Hemoglobin) بخشی از سلول های قرمز خون (RBC) است که وظیفه حمل اکسیژن به بافت های بدن را بر عهده دارد. هموگلوبین از دو پروتئین مختلف به نام های گلوبین آلفا و بتا تشکیل می شود. چنانچه بدن قادر به ساخت مقادیر کافی از این دو پروتئین نباشد، سلول های قرمز خون نیز نمی توانند مقادیر کافی اکسیژن برای بافت های بدن را حمل کنند.

از این رو سندرم های تالاسمی(Thalassemia) که به طور اتوزومال مغلوب به ارث می رسند،منجر به اختلال در تولید زنجیره گلوبینی (α, β, γ, δ) می شوند. این اختلال باعث کاهش زنجیره گلوبین و در نهایت اختلال در تولید هموگلوبین می شود.علایم این بیماری در اوایل کودکی شروع می شود.

انواع تالاسمی

تالاسمی آلفا درافرادی که قادر به ساخت زنجیره آلفا نیستند، ایجاد می شود.تالاسمی آلفا در آسیا، خاورمیانه،هند، آسیای جنوب شرقی و نواحی اطراف دریای مدیترانه دیده می شود.

هر فرد طبیعی بر روی کروموزوم 16 خود 2 ژن آلفا دارد که نهایتاً باعث تولید 4 زنجیره آلفا می شوند.هر گونه موتاسیون و تغییر در این روند باعث بر هم خوردن تعادل هموگلوبین و ایجاد بیماری می شود.از این رو 4 فرم بالینی از تالاسمی آلفا ( فرم بسیار خفیف، خفیف،حدواسط و شدید) دیده می شود.

آلفا تالاسمی یک فرم ناقل به ظاهر سالم (خاموش) یا Silent Carrier State نیز دارد که در آن فقدان پروتئین آلفا به طور جزئی بوده(aa/ao) و عملکرد هموگلوبین طبیعی است. به این افراد ناقل خاموش می گویند زیرا شناسایی این افراد مشکل است.این جور افراد معمولاً پس از به دنیا آمدن فرزندی با هوگلوبین H یا حامل ویژگی تالاسمی آلفا مشخص می شوند.

Hemoglobin Constant Spring فرم غیرمعمولی از ناقل خاموش است که به علت جهش در ژن گلوبین آلفا ایجاد می شود.علت نام گذاری این هموگلوبین به منطقه ای به نام Constant Spring در جامائیکا برمی گردد که برای اولین بار در آن جا شناسایی شد.این افراد معمولاً سالم بوده و مشکل خاصی ندارند.

Alpha Thalassemia Trait یا تالاسمی آلفای خفیف در افرادی که دو ژن رنجیره آلفا دچار اشکال است،دید ه می شود. این دو ژن غیرطبیعی می تواند بر روی یک کروموزوم (cis position) (aa/oo) یا هر دو کروموزوم فرد (ao/ao) (trans position) وجود داشته باشد.این نوع از تالاسمی معمولاً با آنمی (کم خونی) فقر آهن اشتباه می شود، اما برخلاف آنمی فقر آهن تجویز آهن در این بیماران اثر درمانی نخواهد داشت.

بیماری هموگلوبین H : در این افراد سه ژن زنجیره آلفا (oo/ao) دچار نقص است که باعث آنمی شدید و مشکلاتی هم چون بزرگی طحال،بدشکلی های استخوانی و خستگی می شود.

hemoglobin H-Constant Spring از بیماری هموگلوبین H شدیدتر است.آنمی و بزرگی طحال در این افراد بیشتر دیده می شود.Homozygous Constant Spring واریانتی از آن است که در فرزندان دو والد با hemoglobin H-Constant Spring دیده می شود.این واریانت مشابه هموگلوبین H است و از نوع والدین خفیف تر است.

Hydrops Fetalis یا تالاسمی آلفای ماژور زمانی است که هیچ کدام از زنجیره های آلفا گلوبین ساخته نمی شود (oo/oo) و در واقع هیچ ژن آلفایی بر روی کروموزوم های فرد وجود ندارد.در این شرایط به جای زنجیره آلفا، زنجیره های گاما توسط جنین ساخته می شود و هموگلوبین غیرطبیعی به نام hemoglobin Barts ساخته می شود.این نوزادان قبل یا اندکی پس از به دنیا آمدن می میرند.

برای آگاهی بیشتر از نحوه وراثت تالاسمی آلفا اینجا کلیک کنید.

تالاسمی بتا درافرادی که قادر به ساخت زنجیره بتا نیستند، ایجاد می شود.این نوع تالاسمی در ایتالیا، یونان، ایران،آفریقا و آسیای جنوب شرقی دیده می شود.

ژن بتا بر روی کروموزوم 11 قرار دارد که نهایتاً باعث تولید 2 زنجیره بتا در انسان می شود.

Thalassemia Trait یا تالاسمی مینور شرایطی است که یکی از ژن های بتا یا ساخته نمی شود و یا به طور جزئی ساخته می شود.این افراد صفت تالاسمی بتا را داشته و جز یک آنمی خفیف مشکل خاص دیگری ندارند.همانند تالاسمی آلفای مینور دراین افراد مصرف مکمل آهن اثر چندانی بر روی بیماری ندارد.

Thalassemia Intermedia در این افراد یکی از زنجیره های بتا به طور کامل ساخته نمی شود و زنجیره دیگر در حد بسیار جزئی تولید می شود. این افراد مشکلاتی هم چون بزرگی طحال،بدشکلی های استخوانی دارند، انتقال خون برای این افراد به منظور افزایش سطح کیفی زندگی لازم است نه برای بقای بیمار!

Thalassemia major یا Cooley anemia شدیدترین فرم تالاسمی بتاست که در این افرد یا هر دو زنجیره بتا ساخته نمی شود و یا هر دو به طور جزئی ساخته می شوند.دراین افراد نیاز به انتقال خون و مراقبت های ویژه‏ی پزشکی مادام العمر بوده و مشکلاتی هم چون آنمی شدید، بزرگی طحال، ناهنجاری های استخوانی،تأخیر در رشد دارند.

برای آگاهی بیشتر از نحوه وراثت تالاسمی بتا اینجا کلیک کنید.

فرم های دیگر تالاسمی

E Beta Thalassemia

هموگلوبین E یکی از شایع ترین فرم های هموگلوبین غیرنرمال است که معمولاً در افراد با تبار آسیای جنوب شرقی دیده می شود.این هموگلوبین در ترکیب با تالاسمی بتا باعث ایجاد E beta thalassemia شده که آنمی نسبتاً شدید با علایم مشابه تالاسمی بتای حدواسط ایجاد می کند.

Sickle Beta Thalassemia

این شرایط به دلیل ترکیب تالاسمی بتا با hemoglobin S ( هموگلوبینی که در افراد مبتلا به sickle cell دیده می شود) ایجاد می‏شود.این بیماری در افراد ایتالیایی، یونانی و ترک تبارها دیده می شود. علایم بیماری به مقدار تولید زنجیره بتا بستگی دارد،هر چه زنجیره ی بتای بیشتری تولید شود، شدت علایم بیماری کمتر است. در شرایطی که هیچ زنجیره ی بتایی ساخته نمی شود، شدت علایم به sickle cell disease مربوط می شود.

غربالگری و پیشگیری

در افراد حامل صفت تالاسمی بتا ،تأیید تشخیص معمولاً آسان است.در برخی شرایط مشاوره ژنتیک ضروری است مثلاً اگر هر دو والد حامل باشند به احتمال 25% یکی از فرزندان دچار فرم شدید بیماری خواهد شد و 50 % احتمال دارد که فرزند آنها برای صفت تالاسمی هتروزیگوت باشد.

در افرادی که ناقل صفت تالاسمی هستند، تشخیص آسان نبوده و در این افراد الکتروفورز Hb هم چندان موثر نیست.

تست DNA قبل از تولد در حال حاضر امکان پذیر است و در والدین at risk انجام می شود اما متأسفانه امکان انجام این تست در همه ی کشورهای در معرض خطر وجود ندارد.

برسی میزان سنتز زنجیره گلوبین از طریق fetoscopy برای غربالگری جنین قبل از تولد انجام می شود.هر گونه عدم تعادل در تولید زنجیره های گلوبین در این تست برای تشخیص تالاسمی کافی است.

با پیشرفت های اخیر و در دسترس قرار گرفتن PCR ، می توان با نمونه گیری از پرزهای کوریونیک (CVS) هر گونه جهش در DNA جنین را مورد بررسی قرار داد.

منابع (ویکی پدیا ، emedicine )